POST 23: ZINNA CHANCHIN THENKHAT...PART - I

Naupan lai hi chuan motor hi kan rui nasa ve thin khawp mai a. MST Bus pawl, tukverh tluana thir mum invuah phei ang chi te hi chu hmuh ringawt pawha lu tina bur mai, zin chuan ruih ngei ngeina - ruihtheih thil-ah kan ngai tawp kha a nia. Thingtlang bus tamtak phei chu ro bum mai, tukverh darthlalang pawh thing vek, kharphui tur chuan chawi kan ngai chi kha a nia. Motor ruih hi chu ngei ngei turah kan dah ve tawp mai a. Luak tak chu ka luak ngai lo nain ka lu a na thei hle!

1999-ah B. Sc seat zawng turin Shillong-ah kan chhuk risk ve tawp mai a. Capital Night Bus sei pui maiah kan chuang a, Durtlang khamah kan tlan chho a. Kawngthlang lama footpath te hi la awm hek lo, motor intawh changa an back hrut mai hi chuan thlang lama khamah ngaihtuahna hi a leng thla chum chum zel a. Vawi 1 ka hmuh chian ve tak mai chu a ke hnung chung zawnah ka thu a, a ke hnung khan lei rap lovin kham pang boruakah an vir zuai mai a nih kha!

Chumi tum chuan motor ruiin ka luak ve a! A hnuah chuan ka luak leh ngai tawh lo. Vawi khat erawh chu Kolasib ah serthlum ka lei a, ka ei vel pap pap a. Kan tlan leh chu Bilkhawthlir thlen hmain pum lamin a rawn pump ta ut ut mai a. Tihngaihna hre tawh hek lo, risk tak meuhin panhnah ka ei chiam a. ka ngeih ta phian a. Chuta tang chuan motor ka ruih dawn apiangin panhnah ka hmawm hmak zel a, ka zin apiangin kuhva hring ka pai ta ziah..a panhnah ka duh vangin.

A tlangpuiin zinnaah hian ka meng thei vak lo a. Ka mu nasa thei lutuk hi ka nghawng te a kham urh thin zawk a. Shillong pan turin Thuampui atanga kan chhuak hi Bawngkawn Traffic Point thlen phei hmaa muthilh hman pawh ka nei fo. Vawi khat erawh chu tihtakzetin kawng hi hmu kim ve reng reng teh ang ka ti a, Shillong atangin Sumo-in kan haw a, ka meng tluan ve parh!

M.Sc kan zir laiin NEHU hostel-a kan awmpui VLK-a ui lak, a hawn peih loh hi ka hawn a. Kawngah ka pawm chho ran mai a. Kan tluang lo hle mai a, Meghalaya pelh dawn tepah hian kan chuanna Sumo chuan Truck a la su zui a. Radiator a chhia a, mahse muang changin a tlan thei a, a khat tawkin tui an thun chho deuh reng a. A thlakna an chah a, a lo thlen hma lo nghah tawp ai chuan muang chang talin tlan zel teh ang kan ti a. Motor a lo thlen chuan zan tir hi a ni tawh a, ramhnuaiah bungrua kan hlang sawn a, kan chuanna kan thlak a. Kan buai lai chuan ka uite chu a lo vak kual vel a, kan kal leh dawnah chuan ka hmu ta hauh lo mai a. Chhun chu ni se ka hmuh mai chu ka ring a; a thim sia ka hmu mai si lova, tihngaihna dang awm hek lo le, kan tlansan ta mai a. Kha ui kha a la dam ang em aw ka ti thin. Ui hi kum 15 te an dam theih chuan a dam chhung chanve chauh a la hmang dawn a nia!

Kan thianpa pakhat ui hawn ai chuan ka la vannei zawk thoin ka hria. Ani chuan Delhi atangin Dalmatian a hawn a. Delhi-ah amah pawhin a in phak loh bawnghnute in a chawm a. Rel-ah ticket a lak kep loh avangin inthiarna-ah te a bihruk pui zak zak a. An khuaah miin an lo talh ruk sak a...chempui nen an zawng thuak thuak mai a ni awm e...! :)

Mizorama rawn haw hian nuam vawi nga (5) kan tawng thinin ka hria. 1-naah chuan rawn haw kan tum a, ticket kan lak hi a ni a. Hun rei tak ata kan lo nghahhlelh, a taka kan haw dawn ta chu rilru hi a nuam veng veng thin. Nuam lo duh erawh chu mi haw tur thlah, mahni la haw ve theih si loh hi a ni a. Dhankheti velah thiante haw tur kan han vai liam a, an kal nul nul a, keini kan haw beuh beuh a, a fair lo tlat thin.

2-na chu haw dawn tak tak, motor a’n che ta tual tual hi a ni a. Motor seat-ah nuam thei ang berin kan han thu pil a, ear phone kan han vuah ngei a, Mizo hla kan han ngaithla ngei mai a. Kan nui var var tawh mai thin a ni. Mahse lo zawm ve a, zai pui chu a mualphothlak duh khawp mai. Kan music ngaithla ring a ta langin aw ri chhuak kan hre chiang thei tawh thin si lo a, ngaithlatu tan a lo mawi lo ve thin khawp a ni tih ka chuanpui tawh nulate min hmuh apianga an nuihdanah khan ka hre mai..:)

Nuam 3-na chu Mizoram ram ri thlen a "WELCOME TO MIZORAM" tih lo intar han hmuh hi a ni a. Phai boruak lum tlan pelin zo thlifim a lo thaw bawk nen rilru a nuam huai huai thin. Mahse Excise check gate-a chhuk ngai ziah erawh a ninawm duh khawp mai..zing khawvar hma, mut nawm lai takin kan thleng thin bawk sia..!

Nuam 4-na chu Durtlang Leitan pelha Aizawl lo lang pe uar hi a ni a. A dik tak chuan Mizoram hi mawiin nuam viau mah se a kawng erawh hi chuan thla a ti muang fahran lova. Tlanliam te, insut te etc a hlauhawm tlat a. Durtlang Leitan pelh hi chuan chetsualna zawng zawng pumpelhin kan khua kan thleng dawn ta e tiin rilru a thlamuang tel tlat thin a.

Nuam 5-na leh a nuam ber chu mahni in ngei han thlen hi a ni a. Chhungte hmel hlim kan han hmuh hi chuan zin kawnga kan hahna a reh huai huai a, kan thil hawn chhe te te kan han phawrh a, hlimin kan nui tlang thin. Hausa lovin hmeltha lo mah ila, mahni chhungkua ngei hi mihring tan chuan a lo nuam ber a. In ropui tak tak karah mahni in tlawm tak, duh duha kan awm ngamna hi a lo hlu ber a ni. Chuvang chu a ni ngei ang ni 3 ni 4 vel lek kan chawlh pawhin haw kan tum ut ut thin...!

Post 22: LAWNGTLAI KHUAAH LUNGTE PAKHATIN SAVA PAHNIH, NI LO, PATHUM ZAWK...!

Mizo novel chhiar thin emaw, Mizo tawng lehkhabu ngaina emaw chuan nikum 2010-a Book of the Year “Beiseina Mittui” kha in chhiar tawh ngeiin a rinawm a. Kha lehkhabu chhah zet mai ngaihnawm taka ziaktu kha hmanni ni 10 Oct, 2011 khan ka hmu ve ta chiah mai. Sava 1 chu...

A hun leh a hmun chu Circuit House, Lawngtlai-a Lawngtlai Academy of Letters (LAL)-in Rising Day an hmannaah a ni a. Pu Samson-a hi LADC-a hnathawk mek a ni. He seminar-ah hian Lawngtlai DC Pu B. Lalhmingthanga zuiin ka kal a. Ka be lo na a, amah ka hmu hrim hrim hi ka lawm khawp mai. A lehkhabu tihchhuah leh tur pawh a nghahhlelhawm tawh khawp mai!

He function ah hian LAL hian Dr. Robert Tintlunga Hnialum hnenah LAL Award 2011 an hlan a. Pu RT Hnialum hi pa taima tak mai, lehkhabu rotling tam tak lo ziak tawh a ni a. Tunah hian press-a dah mek 3 vel neiin ziah leh pawh a la tum hle a. Laptop a mamawh thu a la sawi chher chher...kum 82-na hmang mek chungin! Sava 2-na chu....


Sava 3-na chu Paul Kullai a ni a. Ani hi chuan a chunga mite ang khian literature lamah sulhnu a nei lem lo. Kolasib khua, Lawngtlaia sikula thawka awm ta a ni a. St. Anthony’s College, Shillong-a kan luh laia Stephen Hall-a kan senior a ni a. Aizawlah a awm reng amaw tih laia he lama kan lo inhmu thut chu mumang te pawh a ang deuh hlek mai.


He seminar-ah hian “Chhiatni-a kan insawngbawl dan” Pu Lalhleia buatsaih paper ngaihthlak a ni a. Sawi honaah din ve ka chak viau na a, ka la mikhual deuh a, tihtur dang ka neih avangin ka hmanhmawh bawk nen ka sawi ve ta lo.

He seminar paper buatsaihtuin a tarlan tha deuh nia ka hriat chu THLANPUI siam te, Khawhar ina KHUANG PAKHAT HMAN te, puan leh pangpar aia PAWISA fai pek mai te hi a ni a. Chutih rualin ngaihdan phir ka neih chu - Pangpar inpek loh kan sawi mawi viau rual hian Khawtlang leh midangte tana inpe te mi tamtakin an thih niah pangpar hlana chawimawi an duh hi a pawi lem em ni aw? An phu ve reng a ni lo’m ni ka ti deuh.

He paper-a tel lo ka rilrua awm chu ---- Khawpui damdawi inah hian thingtlang mite pawh kan in admit fo a. Vanduai taka mihring chang zo ta lova haw chang pawh a tam. Mizo tlawmngaihna leh tih danah khawpui chhunga tute emaw, chhungkhat laina tha inah ruang chawlhpuia phurh chhuah a ni tlangpui a. Hei hian tul lovah mi tamtak a tibuai a ni lo’m ni ka ti deuh a. an chhungkhat laina te chu an buai ngei ang. An buai hun tur pawh a ni a. Mahse ruang chawlhna khawtlang hruaituten an buaipui lo thei si lova, an hna tamtak an thulh phah thin a ni. Chuvangin, Damdawi in bul hnaiah te hian RUANG CHAWLH LAWKNA tupawhin an hman theih tur hi awm ta se, (Damdawi in te hian nei ta mai se) a that ka ring a. Duh leh thingpui lumsaktu tur leh enkawltu rawih ni se. Khaw pawna ruang chhuak tur a awm pawhin an chhungte an lo kal khawm ang a, chu hmun atang chuan an khua an pan mai ang chu...

Post 18: KAN VENG TI HMINGTHATU

Kan veng hian Sorkar laipuiah Member of Parliament kan nei a, Mizoram Sorkar-ah Minister kan nei a. Gazetted Officer kan nei nual a, Primary School atanga College thlengin zirna in kan kawl a, Mizoram mai ni lo India rampum huapa zirtirtu tha chawimawina dawng thei khawpa zirtirtu tha kan nei bawk. Mizoram puma lar tham zai thiam leh infiammi kan nei a, Kohhran lamah pawh Mizoram puma mahni Kohhran bikah chuan pawimawh ve tak tak kan nei nual bawk.

Mi pakhatin thil tha a lo tih emaw, hmingthanna tham engemaw a lo tih emaw, hlawhtlinna a lo chan emaw hian veng hming ti thatu kan ti thin a. Chutih rualin a lehlamah rukru emaw, ruihtheih thil mansak emaw an awmin veng hming a ti chhia kan ti thin bawk. He thu hi a dikna a awm rual rualin ngun lehzuala ngaihtuah chuan hei hi veng hming tithatu leh tichhetu a ni tak tak em aw a tih theih.

A nihna takah chuan, a hmasa bera kan sawi ang mi khi veng tin hian sawi tur ting chuan an lo kawl ve nual thin mai (kawl ve lo veng pawh an tam tho a). Chief Minister awmna veng nih hi veng tihmingthatu ni ta se engtikah mah CM kawl ve lo tur veng hi a tam zawk kan ni ang a; kan veng ngei pawh hian chutiang hmingthatna chu kan la chang ve lo va, kan chan hun tur pawh a hriat chuang lo a. MP nei ve lo tur veng pawh Mizoramah hian a tam mai! Chutihrualin a chunga mite ang khi kan duh lo tihna a ni lo va; a tam thei ang ber kan vengah mi lar leh pawimawh awm se chu kan duhthusam phei chu a ni.

Chuti a nih chuan veng hmingthatna atana pawimawh zawk thil awmin a lang tlat. Rukru pakhat avang ngawtin tu veng mah kan en hnuai ngawt ngai lem lova; mi pakhat lek vangin a veng pum kan hmu sang emaw, hmu hniam emaw ngai lem lo a ni lo’m ni? Kan veng mi pakhat hi ruihhlo man sak ta se, kha mi pakhat vang khan ‘Ramthar Veng chu ruihhlo zuar veng an ni’ tiin tumahin an sawi lovang. Chutiang tho chuan tlangval pakhat fel em em vang ngawtin kan veng pum hi min hmu fel vek chuang lo vang!

Kan venga khawhar ina lo kala thusawitu pa pakhat chuan, "Ramthar Veng chu in zaithiam hle mai, in tangrual si", a ti a. "Ramthar Venga mipui te intawiawmna a thatzia ka hmuh hian Ramthar Veng hi lu nghahna’n ka duh ber mai", tia sawi pawh an awm nual tawh. Kei chuan hei ngei hi - veng chhung mipui kan inlungrualna leh kan intawiawm tlan thatna hi - kan veng ti hmingthatu-ah ka ngai.

Puipun nikhua chhiatni leh thatni-ah te, khawtlanga thiltih khawm hrang hrang leh veng hminga kan fehchhuahna te-a kan veng mipui hawiher, kan nungchang leh kan zia hi kan veng tihmingthaa ti hmingchhetu dik tak chu niin ka hria. Hetiang nikhuaa kan chetdan felfai thlap se, kan hmunhma te mitinin vawngfai thlap ila, kan hawiher dik se - hetianga kan awm chuan mi mawl te te awmkhawm pawh ni ila miin min ngaisang ru ang. Nungchang zahawm pu tur hian hausak lam te, zir san lamte a pawimawh lem lo.

Degree nei thuau pawh ni ila ruih hmang leh eiruk ching mi kan niha kan nun duhdah chuan hnunglama nuihzat bak kan tawng dawn lo va. A hun leh hmun a zira nungchang kan hriat loh chuan min thlirtute mit mim a lian ting mai dawn a ni. Hmun pakhata mitthi vuinaah chuan a thenawm chiaha thingpui lum ho chu (ruang awm lai laiin) fiamthu sawiin an nui dur dur reng a, an YMA hruaitute pawh an awm nual leh nghal! Chutiang mite chuan ‘mawl’ nih bak an hlawh lo chawk.

Kan veng hi lehkhabu ni ta se phek mal te hi chhungkaw tin an ni ang a. Chutiang chhungkuaa mimalte chu chung pheka thu inziak te chu an ni ang. Chu lehkhabu that leh that loh chu phektina thu inziak khaikhawm chuan a hril dawn a ni.

Post 9: Prisoner's Dilemma

He Game Theory hi kan hre ngai em aw? Han ngaihtuah chhin mai mai teh ang.

Police in misual rinhlelh pahnih (2) an man a. An thil tihsualah finfiahna (evidence) an neih chiah loh avangin a hranga dahin pakhat zawk thil tihsual te puang turin an thlem ve ve a. Result chi thum (3) a awm thei ta a:
1. Rinhlelh pakhat zawk hian a thianpa sualna a puan sak a a thianpain amah a puansak ve loh chuan amah chu a zalen ang a, a thianpa chu kum 20 a tang ang.
2. An inpuansak tawn ve ve chuan kum 10 ve ve an tang ang.
3. An inpuansak loh ve ve chuan thla 6 ve ve an tang ang a; a hnuah an zalen ang.

Suspect pahnih te chuan an thianpa-in a puang ang nge a puang lo ang tih te, anmahni-in an puang ang nge puang lo ang tih te ngaihtuah chungin duhthlanna harsa tak an siam fel a ngai ta a ni. Pakhat-in a lo puan ringawta a dangin a lo puan loh emaw, puan emaw khan....pakhat a lo inpuan loha a dang a lo inpuan si chuan...

Nang ni ta la, a lehlama i thianpa rilru tur hre miah si lovin, eng nge i thlan tak ang le?

Eng nge i Morality?

Mihring hian amah a inngaihlu ber fo thin a. Amah a inngaihhlutna leh thiltha nia a hriat um-a midang aia that leh hlawhtlin a tumna-ah hian midang thutlukna in danglamna nasa tak a lo thlen theih chiah hian kha midang lakah khan eng rilru nge a put thin? Mi chunga rilru tha pu si lovin kan chungah midangte tha viau turah kan ngai ngawt thiang dawn em ni?

Mahni thatna tur pawh ni se midangin an thatpui ve dawn chuan ti duh miah lo kan ni em? Kan thianpa pakhat Checker khel chuan ‘Ka tana move tha ai chuan midang tana kawng dalna tur ka zawng’ a ti fiamthu thin a. A taka kan nun-ah hian a chunga Susupect pahnih te dinhmunah hian indah ta ila eng nge kan sawi chhuah ang? Chutiang thil chu kan nunah hian kan tawng fo a nia!

Post 4: Sunday Pual - II

THALAI HMANTLAK

Kristian Thalai-te hi kan thupui atang reng pawh hian chak leh hmantlak ni tur chu kan lo ni. Rawngbawl tura chhandam kan ni a, thiltha ti atana siam kan ni bawk; chu lo rengah pawh mihring vanglai, a chak ber lai chu thatlai hun a lo ni ve reng bawk si. Thalai nih hrim hrim hi a ropui a, a hlu a, a danglam a ni. Mihring nun hi then thuma then chuan Naupang, Thalai leh Upa  tiin an then thin. Thalai nih hun hi hun nuam ber, Naupangten an chak leh an nghahhlelh em em, Upaten an ngaihban theih loh hun chu a ni.

Chutihrualin, hun leh tuilianin tumah a nghak lo va, thalaite pawh min nghak hek lo. Hun a ral a, ni a liam a, kum a vei zung zung bawk. Hnah hlui an til a, hnah thar a lo chawrno thin ang hian rual u te an liam zel a, thangthar an lo chhuak zel bawk a. Kan duh emaw duh lo emaw naktuk hi chu vawiina thalaite kutah hian hlanin a awm ngei ngei dawn a ni. Chuvangin vawiina thalaite hian naktuka kan khawvel chhiat leh thatah mawhphurhna kan nei lian em em a ni. Chutiang hun chu lo thleng ta sela, vawiina thalaite hi hmantlak, rintlak, innghahna tlak kan ni em tih kan inenfiah a tul hle mai. Midangte tan emaw, ram tan emaw, Pathian tan pawh ni se, Thalaite hi hmantlak kan nih ngei ngei a tul a; a bata kan bat, kan mawh liau liau  a ni.

Post 2: Sunday Pual...

PATHIAN THU

Jona chungchang hi han ngaihtuah chiang ila, khatiang khawpa lian, mihring dawlh thei hial, sangha a awm thei dawn em ni tih hi Pathian thu zirtute zingah pawh zawhna lian tak a ni a; French Revolution hun lai thleng kha chuan hetiang khawpa sangha lian hi a awm thei lovang tih thin a ni. Nimahsela, mithiamte’n an han zir chian zel hian a lo theih ( a lo dik ) reng mai niin a lang. Hun engemaw liam taah khan lawng pakhat Star of The East chu tuipuiah an zin chhuak a, whale lian tak mai pakhat an hmu fuh hlauh mai a, an kap ta a. Chutih lai chuan an zinga mi pakhat James Bartley chu tuiah chuan a tla palh ta hlauh mai a, an hmu zui ta miah lo leh nghal a. An zawn beidawn hnu chuan an sangha kah hlum chu tui chunglangah a rawn lang ta ruau mai a. Lawngpute chuan an han hnuk chhuak a, a dul an han zai hawn chuan an thianpa tuia tla chu a lo awm reng mai a. Nikhaw hre lo leh sangha puma acid thurin a chiah avanga vun var vekin a lo awm a. Amaherawhchu tuite an han leih hnu chuan a lo harh chhuak veleh ta a ni.

Mithiamte’n an zir chinah hian whale hi chi hrang sawmpali (14) vel a awm a ni an ti a. Amaherawhchu Whale zawng zawng hian thil lian tham an dawlh thei vek lova. Chung zinga chi khat Cachalot Whale an tih mai chu mihring mai nilova Shark lian tak takte pawh dawlh thei hial a ni a. A pumah hian boruak bawm tamtak a nei a, mihring pawh dawlh se a pumah hian reitak chu an dam thei dawn niin an hria a ni. Tin, a thil ei hi a luak chhuak leh fo bawk. Hetiang whale hi Mediterranean tuipuiah chauh a awm an ti leh nghal a, Jona dawlhtu kha hetiang sangha hi ni thei mai awma rin a ni. Jona lem tur hian LALPA’n sangha lian tak a lo ruat a ni si a (Jona 1:17)

Sangha chuan Jona chu a law chhuak ta a, Ninevi khawpuiah chuan Jona chuan thu a hril ta a. He Ninevi khawpui hi lian tak mai a ni a, ni thum kal laia zau a ni. Ninevi khawpui hlui an laihchhuah khan a zau zawng hi 60 km vel nia hriat a ni a. chu chu nithum kal vel a ni an ti.

Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar te hi Pathian thu a ni a; Pathian ringtu te chuan kan innghahna berah kan hmang tur a ni. Pathian thu hi a daw ngai lova, Bible-a kan hmuh tamtak awih awm lova lang leh mihring ngaihtuahna-in a tihtheih bak thilmak tamtakte pawh hi Pathian thu vek an nih avangin a takin a lo thleng ngei a ni tih hi kan rinna tinghettu pawimawh tak a ni.